Shimano tandwiel cassettes

Vroeger, op mijn Motobecane, zat er een tandwiel cassette op de achteras geschroefd. Dat was een goed systeem maar er zat ruimte voor verbetering in. Die verbetering kwam van Shimano die een cassette maakte die op de naaf geschoven wordt en die je met 1 speciale (maar universele) ring kunt vastzetten. Hierdoor werd het loshalen en verwisselen van de cassette kinderspel.

Shimano kon nu ook verschillend samengestelde cassettes uitbrengen, ieder voor een eigen landschap. Vlakke cassettes (bv 13-21) voor in Nederland en MegaRange cassettes (bv 11-32) voor in de bergen. Hiernaast zie je een zogenaamde Mega Range cassette. Deze is een 8 speed. En hij is bedoeld voor mensen die erg grote verschillen in terrein tegen gaan komen. Het is een 11-34. Die twee getallen zijn de aantallen tandjes op het kleinste en grootse blad. Enkele ranges en hun toepassingen:

11-34 Dit is een Mega Range cassette en bedoeld voor zeer bergachtig terrein. En voor mensen die niet weten waar een derailleur voor dient. Zit vaak ook origineel op fietsen.
12-28 Iets minder fors dan de echte Mega Range maar toch nog fors genoeg om flinke hellingen aan te kunnen.
13-23Voor vlak terrein zoals in Nederland


Nomenclatuur

Er zijn momenteel een vijftal verschillende hoofdsoorten van cassettes:

De six speed versies zie je alleen op de bouwmarkt modellen en bij het wereldmerk MatraBike. Als je een sixspeed ziet, blijf er dan verre van. Het is ouderwetse techniek en de goedkoopste materialen. En dus heb je maximale slijtage.

Seven speed is de norm geweest tussen ca 1990 en 1998. Op zich is dat een heel mooi aantal versnellingen. De tandwielen zijn lekker dik en met drie voorbladen kon je op 21 versnellingen komen. Niet gek.
Maar op de jacht naar meer kwam men op het idee om de loze ruimte tussen 7e tandwiel en achtervork op te vullen met een extra tandwiel. Die ruimte was daar net te krap voor dus werd de naaf wat smaller gemaakt. Er was nu plaats voor 8 tandwielen die even dik waren als bij 7 speed.
Maar als je er 8 op krijgt, dan kun je er ook 9 op krijgen. De tandwielen moeten dan dunner worden en de ketting smaller. Dus heb je nu twee soorten kettingen voor derailleur fietsen: 7/8 en 9/10. Dit is geen fractie, dus 7/8 is geen 0,875 maar betekent gewoon 'voor 7 speed en 8 speed'.


Cassette samenstelling

Een 7 speed cassette kan op verschillende manieren worden opgebouwd, en dit zijn een aantal veel voorkomende:

De bovenste is een zogenaamde vlakke pignon (spreek uit: pi-on). Weinig verschil tussen twee naastgelegen tandwieltjes. Een of twee tanden verschil hooguit. Hierdoor kun je ideaal tempo rijden. Wil je IETS harder, pak je een tandwiel met 1 tandje kleiner. Schakelen gaat geruisloos en soepel en je voelt er niks van. Je gaat alleen ineens wat harder.
De onderste is een Mega Range. Grote verschillen tussen de tandwielen. Minimaal twee tandjes, vaak meer. Handig voor de stampers onder ons. Als je nu schakelt, voel je dat meteen aan de energie die je er nu wel in moet steken. Je krijgt echt een klap in je voeten en benen. De tempo rijder (doet 90 - 110 omwentelingen per minuut op de trapas) kan dit niet opbrengen. De scholier wel.

Een 9 speed 13-23 cassette is mijn ideaal (voor op mijn Trek 7.5 FX): Je kan lekker relaxt starten in de eerste versnelling en iedere volgende versnelling is vrijwel onvoelbaar. Even tikken op de rapidfire en je gaat ineens 10% sneller.


Kettingen

Een normale ketting is 0,25 inch (4/32") breed. Een 7/8 ketting is 3/32 inch breed. Een 9/10 ketting is nog wat smaller. Hou daar dus rekening mee als je een nieuwe ketting op je fiets moet leggen. Dat lijkt een heel karwei maar het is een beetje afhankelijk van het merk ketting. Shimano en kornuiten houden er nog steeds van om de ketting te verklinken. Terwijl KMC en SRAM gebruik maken van een Missing Link (zie hiernaast). Dat is een schakel die je met de hand kunt sluiten en ook weer openen. Ketting verwisselen is dan echt een fluitje van een cent geworden. Losraken kan ie niet, althans bij mij is er nog nooit een losgelopen en wij doen toch meer dan 10.000 km per jaar.

Enkele merken van kettingen:

Een ketting is relatief goedkoop. Voor een euro of 15 heb je een SRAM PC870 ketting, die afhankelijk van de belasting toch al gauw een 5000 km meegaat. Duurdere kettingen (binnen 1 merk) zijn meestal taaier en gaan dus ook langer mee.


Onderhoud

Je aandrijving wordt relatief zwaar belast. Derailleurs hebben een open ketting en dus heeft het weer invloed op je fiets. Sneeuw en regen spoelen het vet tussen de schakels uit. Zon droogt de schakels uit. Vuil en zand zet zich vast op het kettingvet. Zorg dus dat je ketting niet te vet gesmeerd wordt. Dan heb je in ieder geval geen last van teveel zand en troep op je ketting.
Een ketting die veel zand bevat werkt als een soort vijl op je tandwielen. Het zand schuurt en vreet metaal weg. Maar niet echt veel. De meeste slijtage heeft een andere oorzaak: je ketting wordt langer!

Jazeker, door de voortdurende belasting wordt de ketting steeds langer. Een ketting die een flinke tocht heeft meegemaakt kan makkelijk twee hele schakels langer worden.... Een 112 schakels ketting is dan ineens even lang als een ketting van 114 schakels.
En dit is dan ook meteen de grootste aanslag voor je tandwielen: de te lange ketting. Als je ketting meer dan 0,075 mm per schakel uitgerekt is, passen de schakels niet meer lekker tussen de tandwielen. Vanaf 0,075 mm per schakel gaat de ketting inslijten op de tanden van je pignon. Dat kan je vaak ook zien. De meest gebruikte kransjes hebben spitse tandjes terwijl de minder gebruikte kransjes nog steeds mooie rechthoekige tandjes hebben.

Je merkt op verschillende manier dat je aandrijving aan het verslijten is:

Vaak kun je nog wat redden door de ketting een paar keer met een wax smeermiddel te smeren. Maar op is op. En dan kan je maar 1 ding doen: alles wat versleten is eraf.

Als je ketting 0,075 mm per schakel uitgerekt is, dan kan je volstaan met alleen de ketting te vervangen. Dat kost je dan 15 euro per keer. Maar je kan ook nog doorrijden tot je ketting op is. Je gaat dan wel je pignon verknallen. Vanaf 0,1 mm rek per schakel is dat het geval. Dan moet je, als je je ketting vervangt, ook je pignon vervangen. Doe je dat niet, dan past de ketting niet op de tanden van de (ingesleten) pignon en je krijgt de meest fantastische storingen in je aandrijving. Dus dat moet je nooit doen. Een pignon kost ook ongeveer 15 euro, dus het is een kwestie van afwegen wanneer je vervangt....


Pignon restaureren

Als je wel eens in de catalogus van Rose hebt gesnuffeld (zie ook www.rose.nl) dan heb je daar vast en zeker de losse kransjes gezien voor op de pignon. In het duits heten die dingen "Ersatz ritzel". En ze hebben er een heleboel van. Zou je daarmee dus je pignon weer op kunnen knappen? Want meestal zijn er maar 2 of 3 van de 7 kransjes versleten. Dat zou dus een kostenbesparing op kunnen leveren. En je zou een versleten 13-21 om kunnen bouwen naar een nieuwe 13-23, om maar eens wat te nomen.

Op het web is er weinig te vinden over deze vorm van onderhoud. Dus heb ik vorige keer een aantal van die losse kransjes mee laten komen. En nou weet ik wel hoe het zit. Hierboven heb ik misschien even de indruk gewekt dat je zowat iedere samenstelling van pignon kunt hebben. Dat blijkt niet het geval te zijn:

Shimano heeft de diverse 7 speed pignons gecodeerd met een letter. Er zijn er 9 mogelijk (van Shimano, andere fabrikanten (zoals SRAM en Miche) kunnen natuurlijk hun eigen combinaties samenstellen).
Het bovenstaande plaatje zegt meer dan een hele bijbel vol met uitleg. Er is maar 1 ding dat verdere toelichting eist: de hokjes rond de getallen. Ieder getal slaat op een kransje met zoveel tandjes. Horizontaal staan de kransjes die bij een bepaalde combinatie horen. Verticaal staan de diverse pignons (cassettes). Als kransjes binnen een hokje staan, zijn ze gelijk. Zo is de '16' van de 'E' en de 'F' cassette gelijk. Maar de '16' van een 'I' casssette is anders... Wie had dat gedacht. En de EF 18 kan geen J 18 worden.

En hier rechts onder zie je hoe de tandkransjes onderling gemerkt zijn. In ieder tandwiel is een code gestanst. Dat kan dus niet goed mislukken. Dit is een 23 tands kransje voor in een H cassette. Maar hij zou ook in een I cassette moeten passen. Links zie je een cassette waarvan het bovenste kransje gestanst is met een code.

Hiernaast zie je de achterkant van een goedkope cassette. Ik weet niet eens welk merk het is, maar ik denk dat het een Shimano HG30 of zo is. Het was een el cheapo.
Normaal zitten hier drie dunne boutjes waardoor de kransjes bij elkaar gehouden worden. Hier zitten daar drie klinknagels. Deze cassette is er een voor eenmalig gebruik. Alleen de sluitkrans (het kleinste tandwiel) kun je vervangen. Maar dat slijt nooit want wie rijdt er nou altijd op het hoogste verzet?

Nee nee, ik weet het antwoord op die vraag: alle scholieren. Alle scholieren rijden op het scholierenverzet: voor en achter het kleinste tandwiel zodat de ketting maximaal schuin loopt en maximaal slijt.


En is het de moeite waard?

Dat hangt er vanaf hoeveel kransjes je moet vervangen. Een nieuw kransje kost al gauw €3. Een nieuwe cassette kost iets van €14. Dus als je er 5 vervangt ben je duurder uit dan nieuwkoop. Als je er 4 vervangt heb je 2 euro verdiend. Dus technisch gezien is 2 of 3 het maximum als je wilt vervangen. Maar hou er wel rekening mee dat dit een verdomd lastige klus is:

Ik denk dat het niet de moeite waard is om de cassettes structureel te vervangen. Een keer, af en toe, als je op zaterdag perse een cassette wilt repareren. Maar ja, hoe vaak zal dat voorkomen? Ik weet het niet, nu ik alles een beetje in ogenschouw neem.


Pagina gemaakt op 29 december 2006,